Այսպես սկսվեց մի պատմություն, որը շատերի համար տարբերվելու էր ընդունված պատկերացումներից։ 76-ամյա Սոֆի Դևոյանը, որի անունը տարիներ շարունակ ասոցացվել էր դասական կենսակերպի, խիստ բարոյականության և ավանդական կերպարի հետ, հանկարծ սկսեց բոլորին ապացուցել, որ տարիքը ոչ միայն սահմանափակում չէ, այլ երբեմն նաև խթան։ Եվ երբ երեկոյան սոցիալական ցանցերում հայտնվեցին նրա նոր լուսանկարները, ողջ հայկական հասարակությունը կարծես մեկ վայրկյան քարացավ։ Մի վայրկյան՝ լի զարմանքով, հիացմունքով և… թաքցված չեղող շոկով։

Բայց սա պարզապես ֆոտոշարք չէր։ Սա մարտահրավեր էր։ Մարտահրավեր՝ ուղղված այն խոր արմատացած կարծրատիպերին, թե ինչ պետք է անի 76-ամյա կինը, ինչ կարող է կամ ինչ իրավունք ունի ունենալ։ Եվ Դևոյանը՝ իր արդեն պատմական դարձած ժպիտով, կարծես ասում էր․ «Ինձ որևէ մեկի թույլտվությունը պետք չէ»։

Երիտասարդ տարիներին Սոֆին հայտնի էր իր արվեստով, բեմական հմայքով, կանացիությամբ և անկրկնելի ներքին գեղեցկությամբ։ Սակայն վերջին տասնամյակներում նրա մասին լայն հանրությունը գրեթե չէր լսում։ Թվում էր՝ մարդիկ մոռացել են նրան որպես ուժեղ, ինքնավստահ և անմոռանալի կերպար։ Սոֆին ապրում էր իր կյանքով՝ հոգ տանելով թոռների, ընտանիքի մասին, գրելով հուշագրություններ։ Ոչ ոք չէր սպասում, որ մի օր նա նման քայլով կփոխի քննարկումների ամբողջ դաշտը։

Նրա հրապարակած լուսանկարները ոչ միայն անսպասելի էին, այլև ժամանակի լուրջ ազդակ։ Լուսանկարներից մեկում նա կանգնած է սարահարթի եզրին՝ երկար սպիտակ վերարկուով, մազերը արձակ, հայացքը ուղղված դեպի գետինը, ոսկրոտ մատներով բռնած թաշկինակ։ Մյուսում նա նստած է հին փայտե աթոռի վրա՝ թեթև քողով ուսերին։ Իսկ երրորդ կադրում Դևոյանը պարզապես նայում է տեսախցիկին՝ առանց դիմահարդարման, առանց որևէ խորհրդանշական պաշտպանության։ Այդ հայացքը, կոփված անթիվ մտքերով ու զգացմունքներով, խորն էր, վեհ և չէր կարող անտարբեր թողնել։

Հենց այստեղ մարդիկ բաժանվեցին երկու ճամբարի։ Ոմանք ասում էին․ «Սա արվեստ է։ Սա հզոր է։ Սա օրինակ է բոլորի համար»։ Մյուսները չէին կարող հասկանալ, թե ինչու «տատիկը» պետք է իրեն նման կերպ պահի։ Բայց հենց այդ իրարամերժ կարծիքներն էլ ապացուցում էին, որ Սոֆին պարզապես չէր սադրում, այլ հարվածում էր մտածողության սահմաններին։

Սակայն ամենանշանակալին այն էր, թե իրականում ինչ էր ուզում ասել Դևոյանը այս լուսանկարներով։ Նա խոսում էր ժամանակը հաղթահարելու մասին։ Նա խոսում էր կնոջ մարմնի թուլությանը չհանձնվելու, շնչելու պայքարի, արժանապատվության և կյանքի հանդեպ սիրո մասին։ Նա ցույց էր տալիս, որ կնոջ գեղեցկությունը չի սկսվում 18 տարեկանում և չի ավարտվում 45-ում։ Գեղեցկությունը այլ բնույթ է ստանում, երբ կնոջ ներսում կուտակված են տասնամյակների փորձ, կորուստների պատմություններ, վերածնունդ, հաղթանակներ ու ցավ։

Ինքը՝ Սոֆին, ավելի ուշ ասել էր․
«Մարդու կյանքի ամենաարվեստական շրջանը այն չէ, երբ նրա մարմինը ուժեղ ու անթերի է։ Արվեստը գալիս է այն ժամանակ, երբ նա արդեն ապրել է կյանքը»։

Այս մեկ նախադասությունը հուզեց հազարավոր մարդկանց սրտեր։ Ոմանք գրում էին, որ առաջին անգամ հաշտվել են իրենց կանանց արտաքին տարիքային փոփոխությունների հետ։ Մյուսները վերջապես հասկացել էին իրենց մայրերի պայքարը։ Իսկ շատ երիտասարդ աղջիկներ անկեղծորեն խոստովանում էին, որ ցանկանում են ծերանալ ոչ թե վախով, այլ արժանապատվությամբ։

Միևնույն ժամանակ Դևոյանը անսպասելիորեն դարձավ ոչ միայն ներշնչման աղբյուր, այլև խորհրդանշական կերպար։ Տարեց կանանց լուսանկարները սկսեցին ավելի հաճախ հայտնվել՝ առանց ֆիլտրերի, առանց ծանր դիմահարդարման, առանց իրականությունը ջնջելու փորձի։ Կարծես ամբողջ մի սերունդ որոշել էր իրեն թույլ տալ երանելի ազատություն։ Ազատություն, որը մեկ լուսանկարի ուժով կարող էր ասել․ «Ես ապրում եմ»։

Մեկ հարցազրույցում նա խոստովանել էր, որ երկար ժամանակ իրեն հարց էր տալիս՝ արդյոք կհասկանան իրեն։ Չե՞ն ընկալի դա որպես էքսհիբիցիոնիզմ կամ անհանգստացնող տարօրինակություն։ Բայց հետո հիշատակեց այն որոշումը, որը փոխեց ամեն ինչ․
«Ես հասկացա, որ եթե ապրում եմ ուրիշների կարծիքի համար, ապա իրականում վաղուց մահացած եմ»։

Այս խոսքերը շոկային էին ոչ թե սոցիալական, այլ հոգեբանական իմաստով։ Որովհետև մենք՝ որպես հասարակություն, սովոր ենք խելահեղ հիացմունք ցուցաբերել միայն երիտասարդության հանդեպ։ Տարեցների համար մեզ մոտ կան միայն սպասումներ, պարտականություններ և լռություն։ Իսկ Դևոյանը խախտեց այդ լռությունը։

Եվ հիմա, երբ այս լուսանկարները շարունակում են տարածվել, քննարկվել, քննադատվել ու գովաբանվել, մի բան ակնհայտ է․ այս կինը անցել է բոլոր սահմանները ոչ թե սկանդալ առաջացնելու համար, այլ ապացուցելու, որ սահմանները գոյություն ունեն միայն նրանց համար, ովքեր վախենում են դրանք անցնելուց։

Սա պատմություն է այն մասին, թե ինչպես մեկ քայլը կարող է փոխել մի ամբողջ սերնդի վերաբերմունքը տարիքին, արվեստին, կանանց։ Եվ դեռ շատ վաղ է ասել, թե ինչով կավարտվի այս ամենը։ Բայց փաստն այն է, որ 76-ամյա Սոֆի Դևոյանը դարձավ հայկական արվեստագետ կնոջ խորհրդանիշ, ով չվախեցավ աչքերով ասել․ «Ես դեռ այստեղ եմ»։

Այսպես սկսվեց մի պատմություն, որը շատերի համար տարբերվելու էր ընդունված պատկերացումներից։ 76-ամյա Սոֆի Դևոյանը, որի անունը տարիներ շարունակ ասոցացվել էր դասական կենսակերպի, խիստ բարոյականության և ավանդական կերպարի հետ, հանկարծ սկսեց բոլորին ապացուցել, որ տարիքը ոչ միայն սահմանափակում չէ, այլ երբեմն նաև խթան։ Եվ երբ երեկոյան սոցիալական ցանցերում հայտնվեցին նրա նոր լուսանկարները, ողջ հայկական հասարակությունը կարծես մեկ վայրկյան քարացավ։ Մի վայրկյան՝ լի զարմանքով, հիացմունքով և… թաքցված չեղող շոկով։

Բայց սա պարզապես ֆոտոշարք չէր։ Սա մարտահրավեր էր։ Մարտահրավեր՝ ուղղված այն խոր արմատացած կարծրատիպերին, թե ինչ պետք է անի 76-ամյա կինը, ինչ կարող է կամ ինչ իրավունք ունի ունենալ։ Եվ Դևոյանը՝ իր արդեն պատմական դարձած ժպիտով, կարծես ասում էր․ «Ինձ որևէ մեկի թույլտվությունը պետք չէ»։

Երիտասարդ տարիներին Սոֆին հայտնի էր իր արվեստով, բեմական հմայքով, կանացիությամբ և անկրկնելի ներքին գեղեցկությամբ։ Սակայն վերջին տասնամյակներում նրա մասին լայն հանրությունը գրեթե չէր լսում։ Թվում էր՝ մարդիկ մոռացել են նրան որպես ուժեղ, ինքնավստահ և անմոռանալի կերպար։ Սոֆին ապրում էր իր կյանքով՝ հոգ տանելով թոռների, ընտանիքի մասին, գրելով հուշագրություններ։ Ոչ ոք չէր սպասում, որ մի օր նա նման քայլով կփոխի քննարկումների ամբողջ դաշտը։

Նրա հրապարակած լուսանկարները ոչ միայն անսպասելի էին, այլև ժամանակի լուրջ ազդակ։ Լուսանկարներից մեկում նա կանգնած է սարահարթի եզրին՝ երկար սպիտակ վերարկուով, մազերը արձակ, հայացքը ուղղված դեպի գետինը, ոսկրոտ մատներով բռնած թաշկինակ։ Մյուսում նա նստած է հին փայտե աթոռի վրա՝ թեթև քողով ուսերին։ Իսկ երրորդ կադրում Դևոյանը պարզապես նայում է տեսախցիկին՝ առանց դիմահարդարման, առանց որևէ խորհրդանշական պաշտպանության։ Այդ հայացքը, կոփված անթիվ մտքերով ու զգացմունքներով, խորն էր, վեհ և չէր կարող անտարբեր թողնել։

Հենց այստեղ մարդիկ բաժանվեցին երկու ճամբարի։ Ոմանք ասում էին․ «Սա արվեստ է։ Սա հզոր է։ Սա օրինակ է բոլորի համար»։ Մյուսները չէին կարող հասկանալ, թե ինչու «տատիկը» պետք է իրեն նման կերպ պահի։ Բայց հենց այդ իրարամերժ կարծիքներն էլ ապացուցում էին, որ Սոֆին պարզապես չէր սադրում, այլ հարվածում էր մտածողության սահմաններին։

Սակայն ամենանշանակալին այն էր, թե իրականում ինչ էր ուզում ասել Դևոյանը այս լուսանկարներով։ Նա խոսում էր ժամանակը հաղթահարելու մասին։ Նա խոսում էր կնոջ մարմնի թուլությանը չհանձնվելու, շնչելու պայքարի, արժանապատվության և կյանքի հանդեպ սիրո մասին։ Նա ցույց էր տալիս, որ կնոջ գեղեցկությունը չի սկսվում 18 տարեկանում և չի ավարտվում 45-ում։ Գեղեցկությունը այլ բնույթ է ստանում, երբ կնոջ ներսում կուտակված են տասնամյակների փորձ, կորուստների պատմություններ, վերածնունդ, հաղթանակներ ու ցավ։

Ինքը՝ Սոֆին, ավելի ուշ ասել էր․
«Մարդու կյանքի ամենաարվեստական շրջանը այն չէ, երբ նրա մարմինը ուժեղ ու անթերի է։ Արվեստը գալիս է այն ժամանակ, երբ նա արդեն ապրել է կյանքը»։

Այս մեկ նախադասությունը հուզեց հազարավոր մարդկանց սրտեր։ Ոմանք գրում էին, որ առաջին անգամ հաշտվել են իրենց կանանց արտաքին տարիքային փոփոխությունների հետ։ Մյուսները վերջապես հասկացել էին իրենց մայրերի պայքարը։ Իսկ շատ երիտասարդ աղջիկներ անկեղծորեն խոստովանում էին, որ ցանկանում են ծերանալ ոչ թե վախով, այլ արժանապատվությամբ։

Միևնույն ժամանակ Դևոյանը անսպասելիորեն դարձավ ոչ միայն ներշնչման աղբյուր, այլև խորհրդանշական կերպար։ Տարեց կանանց լուսանկարները սկսեցին ավելի հաճախ հայտնվել՝ առանց ֆիլտրերի, առանց ծանր դիմահարդարման, առանց իրականությունը ջնջելու փորձի։ Կարծես ամբողջ մի սերունդ որոշել էր իրեն թույլ տալ երանելի ազատություն։ Ազատություն, որը մեկ լուսանկարի ուժով կարող էր ասել․ «Ես ապրում եմ»։

Մեկ հարցազրույցում նա խոստովանել էր, որ երկար ժամանակ իրեն հարց էր տալիս՝ արդյոք կհասկանան իրեն։ Չե՞ն ընկալի դա որպես էքսհիբիցիոնիզմ կամ անհանգստացնող տարօրինակություն։ Բայց հետո հիշատակեց այն որոշումը, որը փոխեց ամեն ինչ․
«Ես հասկացա, որ եթե ապրում եմ ուրիշների կարծիքի համար, ապա իրականում վաղուց մահացած եմ»։

Այս խոսքերը շոկային էին ոչ թե սոցիալական, այլ հոգեբանական իմաստով։ Որովհետև մենք՝ որպես հասարակություն, սովոր ենք խելահեղ հիացմունք ցուցաբերել միայն երիտասարդության հանդեպ։ Տարեցների համար մեզ մոտ կան միայն սպասումներ, պարտականություններ և լռություն։ Իսկ Դևոյանը խախտեց այդ լռությունը։

Եվ հիմա, երբ այս լուսանկարները շարունակում են տարածվել, քննարկվել, քննադատվել ու գովաբանվել, մի բան ակնհայտ է․ այս կինը անցել է բոլոր սահմանները ոչ թե սկանդալ առաջացնելու համար, այլ ապացուցելու, որ սահմանները գոյություն ունեն միայն նրանց համար, ովքեր վախենում են դրանք անցնելուց։

Սա պատմություն է այն մասին, թե ինչպես մեկ քայլը կարող է փոխել մի ամբողջ սերնդի վերաբերմունքը տարիքին, արվեստին, կանանց։ Եվ դեռ շատ վաղ է ասել, թե ինչով կավարտվի այս ամենը։ Բայց փաստն այն է, որ 76-ամյա Սոֆի Դևոյանը դարձավ հայկական արվեստագետ կնոջ խորհրդանիշ, ով չվախեցավ աչքերով ասել․ «Ես դեռ այստեղ եմ»։