Վերջին օրերին Մոսկվայից և Ռուսաստանի մի շարք խոշոր քաղաքներից ստացված տեղեկությունները խորը մտահոգություն են առաջացրել հազարավոր հայկական ընտանիքների շրջանում։ Սոցցանցերում, մեսենջերներում և փակ խմբերում արագորեն տարածվում են նորություններ ռուսաստանցի հայերի զանգվածային արտաքսումների մասին։ Խոսքը վերաբերում է զանգվածային ստուգումներին, փաստաթղթերի բռնագրավմանը, շտապ որոշումներին և անակնկալ արտաքսումներին։

Աշխատեսների վկայությամբ՝ ամենը սկսվել է հանգիստ ու աննկատ։ Առկա չեն պաշտոնական հայտարարություններ կամ նախազգուշացումներ, սակայն իրավապահ և միգրացիոն մարմինները սկսել են ակտիվ ստուգումներ՝ շինհրապարակներում, շուկաներում, ծառայությունների ոլորտում աշխատող քաղաքացիների շրջանում, ինչպես նաև բնակելի թաղամասերում։ Շատերին նույնիսկ կանգնեցնում են իրենց սեփական տան մուտքում, պահանջում փաստաթղթեր և տանում պարզաբանումների համար։

Ամենահետաքրքիրը և միաժամանակ ամենավտանգավորը այն է, որ խնդիրներ առաջ են գալիս ոչ միայն նրանց մոտ, ովքեր ունեն գրանցման կամ աշխատանքի թույլտվության բացթողումներ։ Տասնյակ մարդիկ պատմում են, որ նույնիսկ օրինական փաստաթղթերի առկայությամբ, նրանց մոտ հայտնաբերվում են ձևական խախտումներ՝ հասցեների անհամապատասխանություն, փոքրիկ ուշացում ժամկետներում, տվյալների տեխնիկական սխալ։ Այս մանրամասները դառնում են արտաքսման հիմք, առանց բավարար ժամանակ թողնելու վիճելի հարցերը կամ պարզաբանումները քննարկելու համար։

Հայկական համայնքում լարվածությունն ու վախը գերակշռում են։ Շատերը տարիներ շարունակ ապրել ու աշխատել են Ռուսաստանում, հիմնել ընտանիքներ, սկսել բիզնես, գնել բնակարաններ, դպրոց ուղարկել երեխաներին։ Նրանց համար արտաքսումը պարզապես երկրի փոփոխություն չէ՝ դա ամբողջ կյանքի կործանում է առանց պատրաստվելու հնարավորության։ Մարդիկ դադարեցրել են տնից դուրս գալը, խուսափում են հասարակական վայրերից, որոշ ընտանիքներ նույնիսկ ժամանակավորապես փակել են դռները, որպեսզի երեխաները մնան տանը։ Հանրային կազմակերպությունների հեռախոսները շարունակ զանգում են, բայց իրավիճակի հստակ պատկերը դեռ չկա։ Չկան պաշտոնական բացատրություններ, չկան երաշխիքներ, չկան պատասխաններ ամենակարևոր հարցին՝ արդյո՞ք այս գործընթացը ժամանակավոր է, թե վերածվելու է զանգվածային արշավի։

Վերլուծաբանները տեղի ունեցողը կապում են Ռուսաստանի ներսում միգրացիոն քաղաքականության կտրուկացման, սոցիալ-տնտեսական լարվածության և ներքին խնդիրների խորացման հետ։ Այս պայմաններում միգրանտները հաճախ դառնում են հեշտ թիրախ, իսկ հայերը՝ որպես մեծ ու աչքի ընկնող համայնք՝ ուշադրության կենտրոնում։

Միևնույն ժամանակ պաշտոնական մակարդակում օգտագործվում են մեղմ ձևակերպումներ՝ «պլանային միջոցառումներ», «իրավունքի պահպանություն», «կարգ ու կանոն ու կարգապահության վերահսկում»։ Սակայն այն, ինչ նկարագրում են տեղացիները, ստեղծում է լրիվ այլ պատկեր։ Դարձյալ թվում է, որ խոսքը գնում է ոչ թե առանձին դեպքերի, այլ համակարգային գործընթացի մասին։

Հայաստանում ևս նորությունները ընդունվում են մեծ մտահոգությամբ։ Արտաքսվածների հարազատները պատմում են մարդկանց ծանր հոգեբանական վիճակի, բաժանված ընտանիքների և անորոշ ապագայի մասին։ Շատերը վերադառնում են հայրենիք առանց փողի, առանց անձնական իրերի, առանց հստակ պատկերացում ունենալու՝ ինչպես սկսել ամեն ինչ նորից։

Ամենավտանգավորը՝ անորոշությունն է։ Ոչ ոք չի գիտի, ով է հաջորդը, որտե՞ղ և ե՞րբ կավարտվի ստուգումը, և արդյո՞ք վաղը այս ալիքը չի մեծանա և դուրս չի գա վերահսկողությունից։ Այս լռության մեջ վախը միայն ուժեղանում է։

Եթե այս տեղեկությունները ամբողջությամբ հաստատվեն, դա կդառնա լուրջ փորձություն ոչ միայն հազարավոր հայկական ընտանիքների ճակատագրի համար, այլև երկու երկրների միջև սոցիալական ու հումանիտար կապերի համար։ Իրադարձությունները զարգանում են արագ, և այն, ինչը դեռ երեկ թվում էր դատարկ խոսակցություն, այսօր արդեն իրական և ցավոտ հետևանքներ ունի։

Վերջին օրերին Մոսկվայից և Ռուսաստանի մի շարք խոշոր քաղաքներից ստացված տեղեկությունները խորը մտահոգություն են առաջացրել հազարավոր հայկական ընտանիքների շրջանում։ Սոցցանցերում, մեսենջերներում և փակ խմբերում արագորեն տարածվում են նորություններ ռուսաստանցի հայերի զանգվածային արտաքսումների մասին։ Խոսքը վերաբերում է զանգվածային ստուգումներին, փաստաթղթերի բռնագրավմանը, շտապ որոշումներին և անակնկալ արտաքսումներին։

Աշխատեսների վկայությամբ՝ ամենը սկսվել է հանգիստ ու աննկատ։ Առկա չեն պաշտոնական հայտարարություններ կամ նախազգուշացումներ, սակայն իրավապահ և միգրացիոն մարմինները սկսել են ակտիվ ստուգումներ՝ շինհրապարակներում, շուկաներում, ծառայությունների ոլորտում աշխատող քաղաքացիների շրջանում, ինչպես նաև բնակելի թաղամասերում։ Շատերին նույնիսկ կանգնեցնում են իրենց սեփական տան մուտքում, պահանջում փաստաթղթեր և տանում պարզաբանումների համար։

Ամենահետաքրքիրը և միաժամանակ ամենավտանգավորը այն է, որ խնդիրներ առաջ են գալիս ոչ միայն նրանց մոտ, ովքեր ունեն գրանցման կամ աշխատանքի թույլտվության բացթողումներ։ Տասնյակ մարդիկ պատմում են, որ նույնիսկ օրինական փաստաթղթերի առկայությամբ, նրանց մոտ հայտնաբերվում են ձևական խախտումներ՝ հասցեների անհամապատասխանություն, փոքրիկ ուշացում ժամկետներում, տվյալների տեխնիկական սխալ։ Այս մանրամասները դառնում են արտաքսման հիմք, առանց բավարար ժամանակ թողնելու վիճելի հարցերը կամ պարզաբանումները քննարկելու համար։

Հայկական համայնքում լարվածությունն ու վախը գերակշռում են։ Շատերը տարիներ շարունակ ապրել ու աշխատել են Ռուսաստանում, հիմնել ընտանիքներ, սկսել բիզնես, գնել բնակարաններ, դպրոց ուղարկել երեխաներին։ Նրանց համար արտաքսումը պարզապես երկրի փոփոխություն չէ՝ դա ամբողջ կյանքի կործանում է առանց պատրաստվելու հնարավորության։ Մարդիկ դադարեցրել են տնից դուրս գալը, խուսափում են հասարակական վայրերից, որոշ ընտանիքներ նույնիսկ ժամանակավորապես փակել են դռները, որպեսզի երեխաները մնան տանը։ Հանրային կազմակերպությունների հեռախոսները շարունակ զանգում են, բայց իրավիճակի հստակ պատկերը դեռ չկա։ Չկան պաշտոնական բացատրություններ, չկան երաշխիքներ, չկան պատասխաններ ամենակարևոր հարցին՝ արդյո՞ք այս գործընթացը ժամանակավոր է, թե վերածվելու է զանգվածային արշավի։

Վերլուծաբանները տեղի ունեցողը կապում են Ռուսաստանի ներսում միգրացիոն քաղաքականության կտրուկացման, սոցիալ-տնտեսական լարվածության և ներքին խնդիրների խորացման հետ։ Այս պայմաններում միգրանտները հաճախ դառնում են հեշտ թիրախ, իսկ հայերը՝ որպես մեծ ու աչքի ընկնող համայնք՝ ուշադրության կենտրոնում։

Միևնույն ժամանակ պաշտոնական մակարդակում օգտագործվում են մեղմ ձևակերպումներ՝ «պլանային միջոցառումներ», «իրավունքի պահպանություն», «կարգ ու կանոն ու կարգապահության վերահսկում»։ Սակայն այն, ինչ նկարագրում են տեղացիները, ստեղծում է լրիվ այլ պատկեր։ Դարձյալ թվում է, որ խոսքը գնում է ոչ թե առանձին դեպքերի, այլ համակարգային գործընթացի մասին։

Հայաստանում ևս նորությունները ընդունվում են մեծ մտահոգությամբ։ Արտաքսվածների հարազատները պատմում են մարդկանց ծանր հոգեբանական վիճակի, բաժանված ընտանիքների և անորոշ ապագայի մասին։ Շատերը վերադառնում են հայրենիք առանց փողի, առանց անձնական իրերի, առանց հստակ պատկերացում ունենալու՝ ինչպես սկսել ամեն ինչ նորից։

Ամենավտանգավորը՝ անորոշությունն է։ Ոչ ոք չի գիտի, ով է հաջորդը, որտե՞ղ և ե՞րբ կավարտվի ստուգումը, և արդյո՞ք վաղը այս ալիքը չի մեծանա և դուրս չի գա վերահսկողությունից։ Այս լռության մեջ վախը միայն ուժեղանում է։

Եթե այս տեղեկությունները ամբողջությամբ հաստատվեն, դա կդառնա լուրջ փորձություն ոչ միայն հազարավոր հայկական ընտանիքների ճակատագրի համար, այլև երկու երկրների միջև սոցիալական ու հումանիտար կապերի համար։ Իրադարձությունները զարգանում են արագ, և այն, ինչը դեռ երեկ թվում էր դատարկ խոսակցություն, այսօր արդեն իրական և ցավոտ հետևանքներ ունի։