«Արժույթի միջազգային հիմնադրամի տվյալների համաձայն ՝ Հայաստանը 2025թ. աշխարհում 16-րդն է եղել տնտեսական զարգացման տեմպով։

Եվրոպայի երկրներից զիջում ենք միայն Իռլանդիային»,- այս մասին օրերս ֆեյսբուքյան իր էջում գրել էր էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը։

Թե ինչո՞վ է Հայաստանի տնտեսությունն արժանացել այդ պատվին, էկոնոմիկայի նախարարը, բնականաբար, չի բացահայտում։

Ավելին՝  թաքցնում է, որ խոսքը ոչ թե տնտեսական զարգացման, այլ աճի մասին է, որոնք բոլորովին տարբեր բաներ են։ Կարող է տնտեսական աճ լինել, բայց ոչ զարգացում։ Այն, ինչ առկա է Հայաստանի տնտեսության պարագայում։

Վերջին տարիներին պաշտոնապես Հայաստանի տնտեսության մեջ բարձր աճեր են գրանցվում, բայց դա չի նշանակում, թե տնտեսությունը զարգանում է։ Օրերս Պետեկամուտների կոմիտեն հրապարակեց այս տարվա առաջին եռամսյակի խոշոր հարկատուների ցանկը, որը մեկ անգամ ևս ցույց է տալիս մեր տնտեսության թշվառությունը։

Խոշոր հարկատուների մեջ եղանակ են ստեղծում հիմնականում առևտրով զբաղվող ընկերությունները, խաղային բիզնեսն ու ֆինանսական կառույցները, մասնավորապես՝ բանկերը, որոնք վերջին մի քանի տարիներին մի կողմից՝ դրսի ֆինանսական հոսքերի սպասարկման, մյուս կողմից՝ վարկերի տոկոսադրույքներն ու այլ ծառայությունների գները բարձր պահելով՝ հսկայական շահույթներ են ստանում։ Փոխարենը՝ իրական տնտեսությունը, որը երկարաժամկետ տնտեսական աճի ու բյուջեի եկամուտների կայունության ապահովման հիմքն է, գնալով կորցնում է իր նշանակությունը։

Արդեն սովորական է դարձել, որ խոշոր հարկատուների ցանկը գլխավորում է մի ընկերություն, որը զբաղված է Հայաստանով ապրանքները մի երկրից ներմուծելով ու այլ երկիր արտահանելով։ Այդ ընկերությունը հեռախոսների ու կենցաղային տեխնիկայի վաճառքով զբաղվող «Մոբայլ Սենթր Արթն» է։

Այս ընկերությունը հայտնի դարձավ այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանը հայտնվեց միջազգային պատժամիջոցների տակ։ Հայաստանում հեռախոսներ ու կենցաղային տեխնիկա չի արտադրվում, բայց բավական մեծ ծավալներով արտահանվում է։ Արտահանվում է ռուսական շուկա, արտահանող ընկերությունն էլ բոլոր ժամանակների իշխանություններին սերտաճած գործարար Սամվել Ալեքսանյանին պատկանող «Մոբայլ Սենթր Արթն» է։

Այս ընկերությունը տարվա առաջին եռամսյակում վճարել է շուրջ 21,3 մլրդ դրամի հարկ։ Գումարի 95 տոկոսը ԱԱՀ-ն է՝ 20,3 մլրդ դրամ։ Ներմուծման ժամանակ ընկերությունն այն վճարում է, վերաարտահանման ժամանակ՝ հետ ստանում։ Սրանից, ըստ էության, բյուջեն գրեթե օգուտ չունի՝ մի գրպանով մտնում է, մյուս գրպանից՝ դուրս գալիս։

Բյուջեի իրական օգուտն այն մնացած 1 մլրդ դրամն է, որը ստացվում է մյուս բոլոր հարկերի, այդ թվում՝ շահութահարկի ու եկամտային հարկի միջոցով։

Թե «Մոբայլ Սենթր Արթը» դեռ ինչքան կարող է վերաարտահանումների վրա մնալ խոշորներից ամենախոշոր հարկ վճարողը, ժամանակի հարց է։ Վերջին տարիներին էլի կային ընկերություններ, որոնք աշխատում էին Հայաստանի միջոցով ռուսական շուկա վերաարտահանումների կազմակերպման ոլորտում։ Բայց դրանք աստիճանաբար դուրս են մնում։ Այդպիսի ընկերություններից մեկն էլ «Փրիթի Ուեյն» էր, որի վճարած հարկերն այս տարի անգամներով նվազել են։ Անցած տարվա առաջին եռամսյակում այն կատարել էր 6,5 մլրդ դրամի հարկային պարտավորություններ։ Այս տարի դրանք կազմել են ընդամենը 1,3 մլրդ դրամ՝ 5 անգամ ավելի քիչ, քան նախորդ տարի։

Խոշոր հարկատուների մեջ շարունակում է առաջատար դիրքերում մնալ առևտրային գործունեություն իրականացնող մեկ այլ ընկերություն՝ «ԻՄՎԲԱՄ»-ը, որը բոլորին լավ հայտնի «Վայլդբերրիզն» է։ Այս ընկերությունը վճարած հարկերով խոշորների մեջ 6-րդն է։ Խոսքը մի ընկերության մասին է, որը զբաղված է առավելապես դրսից ապրանքներ ներմուծելով։ Ի դեպ, Wildberries մարկետփլեյսը հայաստանյան առևտրային ընկերությունների վաճառքները դադարեցրել է ապրիլի 20-ից՝ Ռուսաստանի Դաշնությունում մաքսային ձևակերպման կանոնների փոփոխման պատճառով։

Պատկերացնելու համար, թե 1000 խոշոր հարկատուների մեջ ինչպիսի մեծ կշիռ ունեն առևտրով զբաղվողները, նշենք, որ ցանկի 38 տոկոսն այդպիսի ընկերություններն են։

Խոշորների միայն առաջին 20-յակում նման 7-8 հարկատու կա։ Այդպիսի ընկերություններից են՝ ծխախոտի վաճառքով զբաղվող «Ֆիլիպ Մորրիս Արմենիան», բենզինի ու դիզելի վաճառքով զբաղվող «Սի Փի Էս էներջի գրուպը», նույն ոլորտում գործող «Մաքս Օիլը»։

Նաև հայտնի «Սիթին» ու «Ալեքս ընդ Հոլդինգն» են առաջին 20 հարկատուների մեջ։

Խոշորների ցանկում առաջատարներից են խաղային բիզնեսում զբաղվածները։ Ու դա զարմանալի չէ, եթե հաշվի առնենք, թե վերջին տարիներին իշխանությունների բարձր հովանավորությամբ ինչպես է Հայաստանում ծաղկում խաղամոլությունը՝ դառնալով շատերի ողբերգության պատճառ։

Համատարած բոլոր խաղում են՝ հարստացնելով խաղային բիզնեսի կազմակերպիչներին։

Մեր տնտեսության թշվառության մասին է խոսում այն, որ 15 ամենախոշոր հարկ վճարողներից 3-ը կամ 20 տոկոսը խաղային բիզնեսում գործող ընկերություններ են։ Դրանցից առաջատարը «Սովթ Կոնստրակտն» է՝ 15 ամենախոշորների մեջ 5-րդը։ «Դիջիթեյնը» 7-րդն է, իսկ «Կոբարկոն»՝ 15-րդը։ Բոլոր 3-ի վճարած հարկերը նախորդ տարվա համեմատ կրկնապատկվել են։

Նախորդ տարվա 4 միլիարդի փոխարեն՝ «Սովթ Կոնստրակտն» այս տարի վճարել է 8 միլիարդ։  «Դիջիթեյնը», որը նախորդ տարի վճարել էր 3,2 միլիարդ, այս տարի վճարել է 6,7 միլիարդ։ «Կոբարկոն» էլ նախորդ տարվա 2,2 միլիարդի փոխարեն՝ վճարել է գրեթե 4,5 միլիարդ։

Ահա այսպես է խաղային բիզնեսը դառնում տնտեսության ու խոշորների առաջատարը։

Հետո գալիս են բանկերը. Խոշորների ցանկում բազմաթիվ բանկեր կան, որոնք վերջին տարիներին ստացվող ռեկորդային բարձր շահույթների հաշվին մեծ գումարներ են վճարում շահութահարկի ու եկամտային հարկերի միջոցով։ Վճարած հարկերով առաջին եռամսյակում առաջատարն «Ամերիբանկն» է, որը կատարել է ավելի քան 4,8 մլրդ դրամի պարտավորություն՝ 1,4 միլիարդով ավելի շատ, քան նախորդ տարի։ 4 միլիարդից ավելի հարկ է վճարել նաև «Արդշինբանկը», շուրջ 3,8 միլիարդ՝ «Ակբա բանկը»։ 2,3 միլիարդը գերազանցում է «Էվոկաբանկի» վճարները։

Խոշորների ցանկի առաջին 25-յակում տեղ է զբաղեցրել 4 բանկ։ Մյուսներն էլ պակաս փոքր հարկային պարտավորություններ չեն կատարել։

Խոշորների հարկատուների մեջ ահա այսպես են եղանակ ստեղծողում առևտրի, խաղային բիզնեսի ու ֆինանսական ոլորտում գործող ընկերությունները։ Փոխարենը՝ արտադրական գործունեությամբ զբաղվողների դիրքերն են գնալով թուլանում։ Հայաստանի երբեմնի ամենախոշոր հարկ վճարողը՝ «Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը», վճարած հարկերով 3-րդն է։ «Գրանդ Տոբակոն»՝ 4-րդը։ Ի դեպ, վերջինիս վճարներն այս տարի նվազել են։

ՀԱԿՈԲ ՔՈՉԱՐՅԱՆ

«Արժույթի միջազգային հիմնադրամի տվյալների համաձայն ՝ Հայաստանը 2025թ. աշխարհում 16-րդն է եղել տնտեսական զարգացման տեմպով։

Եվրոպայի երկրներից զիջում ենք միայն Իռլանդիային»,- այս մասին օրերս ֆեյսբուքյան իր էջում գրել էր էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը։

Թե ինչո՞վ է Հայաստանի տնտեսությունն արժանացել այդ պատվին, էկոնոմիկայի նախարարը, բնականաբար, չի բացահայտում։

Ավելին՝  թաքցնում է, որ խոսքը ոչ թե տնտեսական զարգացման, այլ աճի մասին է, որոնք բոլորովին տարբեր բաներ են։ Կարող է տնտեսական աճ լինել, բայց ոչ զարգացում։ Այն, ինչ առկա է Հայաստանի տնտեսության պարագայում։

Վերջին տարիներին պաշտոնապես Հայաստանի տնտեսության մեջ բարձր աճեր են գրանցվում, բայց դա չի նշանակում, թե տնտեսությունը զարգանում է։ Օրերս Պետեկամուտների կոմիտեն հրապարակեց այս տարվա առաջին եռամսյակի խոշոր հարկատուների ցանկը, որը մեկ անգամ ևս ցույց է տալիս մեր տնտեսության թշվառությունը։

Խոշոր հարկատուների մեջ եղանակ են ստեղծում հիմնականում առևտրով զբաղվող ընկերությունները, խաղային բիզնեսն ու ֆինանսական կառույցները, մասնավորապես՝ բանկերը, որոնք վերջին մի քանի տարիներին մի կողմից՝ դրսի ֆինանսական հոսքերի սպասարկման, մյուս կողմից՝ վարկերի տոկոսադրույքներն ու այլ ծառայությունների գները բարձր պահելով՝ հսկայական շահույթներ են ստանում։ Փոխարենը՝ իրական տնտեսությունը, որը երկարաժամկետ տնտեսական աճի ու բյուջեի եկամուտների կայունության ապահովման հիմքն է, գնալով կորցնում է իր նշանակությունը։

Արդեն սովորական է դարձել, որ խոշոր հարկատուների ցանկը գլխավորում է մի ընկերություն, որը զբաղված է Հայաստանով ապրանքները մի երկրից ներմուծելով ու այլ երկիր արտահանելով։ Այդ ընկերությունը հեռախոսների ու կենցաղային տեխնիկայի վաճառքով զբաղվող «Մոբայլ Սենթր Արթն» է։

Այս ընկերությունը հայտնի դարձավ այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանը հայտնվեց միջազգային պատժամիջոցների տակ։ Հայաստանում հեռախոսներ ու կենցաղային տեխնիկա չի արտադրվում, բայց բավական մեծ ծավալներով արտահանվում է։ Արտահանվում է ռուսական շուկա, արտահանող ընկերությունն էլ բոլոր ժամանակների իշխանություններին սերտաճած գործարար Սամվել Ալեքսանյանին պատկանող «Մոբայլ Սենթր Արթն» է։

Այս ընկերությունը տարվա առաջին եռամսյակում վճարել է շուրջ 21,3 մլրդ դրամի հարկ։ Գումարի 95 տոկոսը ԱԱՀ-ն է՝ 20,3 մլրդ դրամ։ Ներմուծման ժամանակ ընկերությունն այն վճարում է, վերաարտահանման ժամանակ՝ հետ ստանում։ Սրանից, ըստ էության, բյուջեն գրեթե օգուտ չունի՝ մի գրպանով մտնում է, մյուս գրպանից՝ դուրս գալիս։

Բյուջեի իրական օգուտն այն մնացած 1 մլրդ դրամն է, որը ստացվում է մյուս բոլոր հարկերի, այդ թվում՝ շահութահարկի ու եկամտային հարկի միջոցով։

Թե «Մոբայլ Սենթր Արթը» դեռ ինչքան կարող է վերաարտահանումների վրա մնալ խոշորներից ամենախոշոր հարկ վճարողը, ժամանակի հարց է։ Վերջին տարիներին էլի կային ընկերություններ, որոնք աշխատում էին Հայաստանի միջոցով ռուսական շուկա վերաարտահանումների կազմակերպման ոլորտում։ Բայց դրանք աստիճանաբար դուրս են մնում։ Այդպիսի ընկերություններից մեկն էլ «Փրիթի Ուեյն» էր, որի վճարած հարկերն այս տարի անգամներով նվազել են։ Անցած տարվա առաջին եռամսյակում այն կատարել էր 6,5 մլրդ դրամի հարկային պարտավորություններ։ Այս տարի դրանք կազմել են ընդամենը 1,3 մլրդ դրամ՝ 5 անգամ ավելի քիչ, քան նախորդ տարի։

Խոշոր հարկատուների մեջ շարունակում է առաջատար դիրքերում մնալ առևտրային գործունեություն իրականացնող մեկ այլ ընկերություն՝ «ԻՄՎԲԱՄ»-ը, որը բոլորին լավ հայտնի «Վայլդբերրիզն» է։ Այս ընկերությունը վճարած հարկերով խոշորների մեջ 6-րդն է։ Խոսքը մի ընկերության մասին է, որը զբաղված է առավելապես դրսից ապրանքներ ներմուծելով։ Ի դեպ, Wildberries մարկետփլեյսը հայաստանյան առևտրային ընկերությունների վաճառքները դադարեցրել է ապրիլի 20-ից՝ Ռուսաստանի Դաշնությունում մաքսային ձևակերպման կանոնների փոփոխման պատճառով։

Պատկերացնելու համար, թե 1000 խոշոր հարկատուների մեջ ինչպիսի մեծ կշիռ ունեն առևտրով զբաղվողները, նշենք, որ ցանկի 38 տոկոսն այդպիսի ընկերություններն են։

Խոշորների միայն առաջին 20-յակում նման 7-8 հարկատու կա։ Այդպիսի ընկերություններից են՝ ծխախոտի վաճառքով զբաղվող «Ֆիլիպ Մորրիս Արմենիան», բենզինի ու դիզելի վաճառքով զբաղվող «Սի Փի Էս էներջի գրուպը», նույն ոլորտում գործող «Մաքս Օիլը»։

Նաև հայտնի «Սիթին» ու «Ալեքս ընդ Հոլդինգն» են առաջին 20 հարկատուների մեջ։

Խոշորների ցանկում առաջատարներից են խաղային բիզնեսում զբաղվածները։ Ու դա զարմանալի չէ, եթե հաշվի առնենք, թե վերջին տարիներին իշխանությունների բարձր հովանավորությամբ ինչպես է Հայաստանում ծաղկում խաղամոլությունը՝ դառնալով շատերի ողբերգության պատճառ։

Համատարած բոլոր խաղում են՝ հարստացնելով խաղային բիզնեսի կազմակերպիչներին։

Մեր տնտեսության թշվառության մասին է խոսում այն, որ 15 ամենախոշոր հարկ վճարողներից 3-ը կամ 20 տոկոսը խաղային բիզնեսում գործող ընկերություններ են։ Դրանցից առաջատարը «Սովթ Կոնստրակտն» է՝ 15 ամենախոշորների մեջ 5-րդը։ «Դիջիթեյնը» 7-րդն է, իսկ «Կոբարկոն»՝ 15-րդը։ Բոլոր 3-ի վճարած հարկերը նախորդ տարվա համեմատ կրկնապատկվել են։

Նախորդ տարվա 4 միլիարդի փոխարեն՝ «Սովթ Կոնստրակտն» այս տարի վճարել է 8 միլիարդ։  «Դիջիթեյնը», որը նախորդ տարի վճարել էր 3,2 միլիարդ, այս տարի վճարել է 6,7 միլիարդ։ «Կոբարկոն» էլ նախորդ տարվա 2,2 միլիարդի փոխարեն՝ վճարել է գրեթե 4,5 միլիարդ։

Ահա այսպես է խաղային բիզնեսը դառնում տնտեսության ու խոշորների առաջատարը։

Հետո գալիս են բանկերը. Խոշորների ցանկում բազմաթիվ բանկեր կան, որոնք վերջին տարիներին ստացվող ռեկորդային բարձր շահույթների հաշվին մեծ գումարներ են վճարում շահութահարկի ու եկամտային հարկերի միջոցով։ Վճարած հարկերով առաջին եռամսյակում առաջատարն «Ամերիբանկն» է, որը կատարել է ավելի քան 4,8 մլրդ դրամի պարտավորություն՝ 1,4 միլիարդով ավելի շատ, քան նախորդ տարի։ 4 միլիարդից ավելի հարկ է վճարել նաև «Արդշինբանկը», շուրջ 3,8 միլիարդ՝ «Ակբա բանկը»։ 2,3 միլիարդը գերազանցում է «Էվոկաբանկի» վճարները։

Խոշորների ցանկի առաջին 25-յակում տեղ է զբաղեցրել 4 բանկ։ Մյուսներն էլ պակաս փոքր հարկային պարտավորություններ չեն կատարել։

Խոշորների հարկատուների մեջ ահա այսպես են եղանակ ստեղծողում առևտրի, խաղային բիզնեսի ու ֆինանսական ոլորտում գործող ընկերությունները։ Փոխարենը՝ արտադրական գործունեությամբ զբաղվողների դիրքերն են գնալով թուլանում։ Հայաստանի երբեմնի ամենախոշոր հարկ վճարողը՝ «Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը», վճարած հարկերով 3-րդն է։ «Գրանդ Տոբակոն»՝ 4-րդը։ Ի դեպ, վերջինիս վճարներն այս տարի նվազել են։

ՀԱԿՈԲ ՔՈՉԱՐՅԱՆ