ԷՔՍԿԼՅՈՒԶԻՎ․ «Նրանք ինձ թույլ չտվեցին փրկել մեր գործարանները…» — բացահայտվել է գաղտնի փաստաթուղթը։
Տարիներ շարունակ հասարակության մեջ շրջանառվում էին լուրեր այն մասին, թե ինչու փակվեցին երբեմնի հզոր գործարանները, ինչու հազարավոր մարդիկ մեկ ակնթարթում կորցրին իրենց աշխատանքը և ինչու արդյունաբերական հսկաները վերածվեցին լքված շենքերի։ Սակայն մինչ այժմ ոչ ոք չէր համարձակվում բարձրաձայնել այն, ինչը այժմ դարձել է հանրության սեփականությունը՝ գաղտնի փաստաթղթի տեսքով։
Սենսացիոն հայտարարությունը հնչել է նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյայի կողմից, որը երկար տարիներ լռություն էր պահպանում։ «Ինձ թույլ չտվեցին փրկել մեր գործարանները… Ես ունեի ծրագիր, ներդրողների հետ պայմանավորվածություններ, նույնիսկ նախնական ֆինանսավորում։ Բայց որոշ մարդիկ չէին ցանկանում, որ այդ ծրագրերը կյանքի կոչվեն», — ասել է նա փակ խորհրդակցության ժամանակ, որի ձայնագրությունն արդեն տարածվում է տարբեր հարթակներում։
Հրապարակված փաստաթղթի համաձայն՝ վերագործարկման ռազմավարությունը մշակվել էր մի քանի տարի առաջ և նախատեսում էր փուլային վերականգնում, տեխնիկական արդիականացում և աշխատատեղերի պահպանում։ Փաստաթղթում նշված են կոնկրետ թվեր, ներդրումների ծավալներ և նույնիսկ այն երկրների անունները, որոնց հետ ընթանում էին բանակցությունները։ Սակայն որոշ հատվածներ կտրուկ ընդգծված են նշումներով՝ «դադարեցնել գործընթացը», «սառեցնել ֆինանսավորումը», «չտրամադրել համապատասխան թույլտվությունները»։
Ի՞նչ տեղի ունեցավ իրականում։ Ինչո՞ւ նախագիծը, որը կարող էր փրկել հազարավոր ընտանիքների եկամուտները, հանկարծ կանգ առավ։ Սա տնտեսական շահերի բախո՞ւմ էր, թե՞ քաղաքական որոշումներ, որոնք տարիներ շարունակ գաղտնի էին պահվում հանրությունից։
Մեր աղբյուրների փոխանցմամբ՝ փաստաթուղթը երկար ժամանակ պահվել է փակ արխիվում և միայն վերջերս հայտնվել է նախկին աշխատակիցներից մեկի ձեռքում։ Նա պնդում է, որ լռել է անվտանգության նկատառումներից ելնելով, սակայն այժմ այլևս չի կարող շարունակել լռել։ «Մարդիկ պետք է իմանան ճշմարտությունը։ Մենք կորցրինք ոչ միայն գործարանները, այլև ամբողջ սերունդների ապագան», — ասել է նա։
Փաստաթուղթը ներառում է նաև ներքին քննարկումների գրառումներ, որոնցում որոշ պաշտոնյաներ մտահոգություն էին հայտնում ծրագրի հաջողության վերաբերյալ։ Այդ գրառումների համաձայն՝ արտադրության վերագործարկումը կխախտեր արդեն ձևավորված ներմուծման սխեմաները և կփոխեր շուկայական ուժերի հավասարակշռությունը։ Այլ կերպ ասած՝ խոսքը միայն տնտեսության մասին չէր, այլ նաև շահերի բախման։
Տասնյակ նախկին աշխատակիցներ, որոնց հետ մենք կապվել ենք, հիշում են իրենց վերջին օրերը գործարաններում։ Նրանք պատմում են, թե ինչպես վերջին պահին հույս ունեին, որ փակումը ժամանակավոր է, և շուտով կվերադառնան իրենց հաստոցների մոտ։ Սակայն այդ «ժամանակավորը» դարձավ մշտական։ Ոմանք արտագաղթեցին, ոմանք փոխեցին մասնագիտությունը, իսկ շատերը մինչ օրս սպասում են արդարության։
Այս բացահայտումը կարող է դառնալ շրջադարձային պահ։ Իրավաբանները նշում են, որ եթե փաստաթղթի իսկությունը հաստատվի, հնարավոր են լուրջ իրավական հետևանքներ։ Խոսքը ոչ միայն վարչական պատասխանատվության, այլև նյութական վնասի փոխհատուցման մասին է։ Սակայն ամենակարևորը հանրային վստահության հարցն է։ Եթե իսկապես եղել է արտադրական ներուժը փրկելու հնարավորություն, բայց այն արգելափակվել է որոշումների կայացման մակարդակում, ապա հանրությունն իրավունք ունի պահանջելու բացատրություններ։
Պաշտոնական մեկնաբանություններ առայժմ չեն հնչել։ Սակայն լռությունը միայն ուժեղացնում է կասկածները։ Սոցիալական ցանցերում արդեն բուռն քննարկումներ են ծավալվում, մարդիկ պահանջում են հրապարակել ամբողջական փաստաթուղթը, պատասխանատու բոլոր անձանց անունները և պարզաբանել, թե ինչու ծրագիրը չի իրականացվել։
Հնարավոր է՝ սա միայն սկիզբն է։ Եթե մեկ փաստաթուղթ է ի հայտ եկել, արդյո՞ք կան այլ նյութեր, որոնք դեռևս թաքցված են։ Կա՞ն արդյոք այս տարիների ընթացքում ընդունված որոշումների հետևում պատմություններ, որոնք դեռ չեն բացահայտվել։
Մի բան արդեն պարզ է․ հասարակությունը այլևս չի բավարարվելու կիսատ պատասխաններով։ Երբ խոսքը հազարավոր աշխատատեղերի, ընտանիքների և երկրի արդյունաբերական ապագայի մասին է, ճշմարտությունը չի կարող մնալ փակ դռների հետևում։ Այս պատմությունը շարունակություն կունենա, և յուրաքանչյուր նոր մանրամասն կարող է փոխել պատկերացումը այն մասին, թե ինչու լռեցին մեր գործարանները։ Սպասվում են նոր բացահայտումներ, որոնք կարող են ցնցել նույնիսկ ամենասկեպտիկ դիտորդներին։ Իսկ մինչ այդ հարցը մնում է բաց․ ո՞վ և ինչո՞ւ թույլ չտվեց փրկել մեր գործարանները։