Խոլեստերինի մինչև 80%-ը արտադրվում է լյարդում, իսկ մնացած մասն օրգանիզմ է ներմուծվում կենդանական ծագման մթերքների միջոցով։

Խոլեստերինը ջրալուծ չէ, ուստի տարբեր օրգան-հյուսվածքների միջև տեղափոխվում է լիպոպրոտեիդային միացությունների կազմության մեջ: Քանի՞ տեսակի է լինում, ե՞րբ է դառնում վտանգավոր՝ սիրտ-անոթային համակարգի համար։ Այս մասին զրուցել ենք «Նորք-Մարաշ» ԲԿ սրտաբան Քրիստինե Կարապետյանի հետ։

– Ի՞նչ է խոլեստերինը։

– Խոլեստերինը ճարպաթթու է, որն անհրաժեշտ է օրգանիզմին։ Սակայն ավելցուկը վնասում է օրգանիզմին՝ հատկապես սիրտ-անոթային համակարգին։

– Լինում է «լավ» և «վատ» խոլեստերին․ ո՞րն է տարբերությունը։

– «Լավ» խոլեստերինն օգտակար է օրգանիզմի համար, դրա համար էլ այդպես ենք անվանում։ Այն կարծես թե մաքրում է անոթները։ Իսկ «վատ» խոլեստերինն ունի հատկություն՝ կուտակվելու անոթների ներսում և խցանելու այն։ Այդ պատճառով, երբ կուտակվում և խցանում է անոթները՝ բարձրացնում է սիրտ-անոթային հիվանդությունների ռիսկը։

Խոլեստերինի բալանսի խախտման դեպքում ոչ մի ախտանիշ չի լինում, այդ պատճառով պետք է ստուգել արյան մեջ լիպիդների քանակը։

Հաշվի ենք առնում այն, թե որ ռիսկի խմբում է բուժառուն, բայց խորհուրդ է տրվում 20 տարեկանից սկսած առողջ ապրելակերպ վարել։ Ե՛վ սննդակարգը և՛ ֆիզիկական ակտիվությունը կարող են կարգավորել խոլեստերինային հավասարակշռությունը։

– Ինչպիսի՞ սնունդ օգտագործել։

– Հակախոլեստերինային դիետայի հիմքում հագեցած ճարպաթթուների սահմանափակումն է։ Ֆասթ ֆուդը, կարագը պետք է սահմանափակել մեր սննդակարգում ու ավելացնել բանջարեղենը, միրգը, բջջանյութ պարունակող սնունդը, օրինակ՝ վարսակը, լոբազգիների ընտանիքից ոսպը, սիսեռը։ Խորհուրդ է տրվում յուղոտ ձկնեղեն, որը Օմեգա 3-ի աղբյուր է հանդիսանում, ինչպես նաև ձիթապտղի ձեթ և կտավատի յուղ։

– Հաճախ ձիթապտղի ձեթը խմում են. սա իսկապես օգնո՞ւմ է։

– Այո, օգնում է։ Իհարկե, նախասիրությունների հարց է, չեմ կարծում, որ բոլորը կարողանան օգտագործել ձիթապտղի ձեթ։ Օրինակ, Օմեգա 3-ը կապսուլաների տեսքով կարելի է համապատասխան դեղաչափով օգտագործել, և դա նույնն է, ինչ օգտագործես ձիթապտղի ձեթը։

Օմեգա 3-ի օրական դոզան 500 կամ 1000 միլիգրամն է։ Այն բարձրացնում է արյան մեջ «լավ» խոլեստերինի քանակը, հիմնականում ազդում է տրիգլիցերիդների վրա։

– Խոլեստերինի բարձր մակարդակը ժառանգակա՞ն հիվանդություն է։

– Ոչ բոլոր դեպքերում։ Բայց կա ընտանեկան հիպերխոլեստերինեմիա հիվանդությունը, որն, այո, գենետիկ է։ Մարդը ծնված օրվանից կարող է արյան մեջ ունենալ բարձր «վատ» խոլեստերին և այդ մասին չիմանալ։ Հիմնականում կասկածում ենք այն դեպքում, երբ ընտանիքում շատ վաղ տարիքից կան սրտանոթային դեպքեր։

Երկրորդը՝ երբ մաշկին կամ ջլերին կուտակվում են բարդ խոլեստերինները, որոնք համարում ենք քսանտոմաներ։ Մյուս հատկանիշն այն է, որ երիտասարդ տարիքից աչքերի շուրջ կարող են դեղնավուն օղակներ հայտնվել։

Ժառանգական հիպերխոլեստերինեմիան ախտորոշելու համար պետք է հատուկ մեկ անալիզ հանձնել, որը կոչվում է Լիպոպրոտեին (a)։ Բոլորս կյանքում գոնե մեկ անգամ դա պետք է հանձնենք՝ բացառելու ընտանեկան հիպերխոլեստերինեմիան։ Լիպոպրոտեինը «վատ» խոլեստերինից տարբերվում է նրանով, որ իր մեջ մեկ սպիտակուց է ավելի մնում՝ ալֆա-լիպոպրոտեինը, որն ունի ոչ միայն աթորոգեն հատկություն, այլև բարձրացնում է թրոմբոզի ռիսկը։

Ընտանեկան հիպերխոլեստերինեմիայի ժամանակ սպեցիֆիկ բուժում չկա։ Կա ակտիվ և երկարաժամկետ բուժում. պետք է պարբերաբար հետևել անալիզներին, «վատ» խոլեստերինի քանակը ցածր պահել։ Նորման մենք համարում ենք մինչև 3 մգ/դլ-ը, իսկ ընտանեկան հիպերխոլեստերինեմիայի ժամանակ պետք է իջեցնել մինչև 1,4 մգ/դլ։

– Հակախոլեստերինային դեղորայք օգտագործելիս երբ հասնում են նշված թվերին՝ դադարեցնում են.  ճի՞շտ է։

– Եթե արդեն ախտորոշվել է սրտանոթային հիվանդություն, առկա է անոթների խցանում, այդ ժամանակ դադարեցնել չի կարելի։ Որպեսզի աթերոսկլերոզի պրոգրեսն արագ չընթանա՝ երկարաժամկետ, եթե ոչ՝ ամբողջ կյանքում պետք է ստանան։

Երբ սիրտ-անոթային հիվանդություն չի հայտնաբերվել, բայց կա բարձր խոլեստերին, բուժառուի մոտ գնահատում ենք ռիսկերը. այն, թե առաջիկա 10 տարվա ընթացքում հիվանդության ռիսկն ինչպիսի՞ն է։ Հաշվի ենք առնում տարիքը, սեռը, «վատ» խոլեստերինի բարձր մակարդակը, շաքարային դիաբետի առկայությունը։

Աթերոսկլերոզը քրոնիկ հիվանդություն է, և դեղորայքը պետք է ընդունվի երկարաժամկետ։

– Ինչպե՞ս մարդն իմանա, որ ունի բարձր խոլեստերին։

– Կա միֆ, որ եթե մարդը գեր չէ, նիհար է, ուրեմն ունի ցածր խոլեստերին։ Այդպիսի ենթադրությունը միֆ է, քանի որ նիհար մարդն էլ կարող է ունենալ բարձր խոլեստերին։ Միայն անալիզով կարելի է պարզել՝ խոլեստերինը բա՞րձր է, թե՞ ոչ։

– Որքանո՞վ է վտանգավոր ցածր խոլեստերինը։

– Վերջին տարիների ամերիկյան ուղեցույցներն անգամ բարձր ռիսկի բուժառուների մոտ առաջարկում են խոլեստերինն իջեցնել մինչև 1 մգ/դլ ։ Ունեցել ենք 1 մգ/դլ-ից ցածր դեպքեր, որի դեպքում խոլեստերինային դեղորայքը ժամանակավորապես պետք է կամ ընդհատել, կամ դեղաչափն իջեցնել, որպեսզի վատ խոլեստերինի մակարդակը մի քիչ հավասարվի։

– Բարձր խոլեստերինը հիմնականում սրտամկանի ինֆարկտի պատճա՞ռ է հանդիսանում։

– Այո, բարձր խոլեստերինը վնասում է անոթի պատը։ Բարձր ճնշումը, ծխելը ևս վնասում են անոթի պատը, լորձաթաղանթը վնասվում, խոցոտվում է, որի պատճառով ակտիվանում է իմունային համակարգը, խոցոտված մակերեսին սկսում են հավաքվել իմուն բջիջները, կլանում են վատ խոլեստերինը և ստեղծում են խոլեստերինային թիթեղիկներ, վահանիկներ, որոնք որ կուտակվելով՝ տարիների ընթացքում հանգեցնում են անոթի նեղացմանը։

Ինֆարկտի առաջացումը հանկարծակի կարող է լինել և դրա հիմնական պատճառն այդ կուտակված թիթեղիկների պատռումն է, որն անմիջապես թրոմբով է փակվում և բերում է ինֆարկտի առաջացման։

– Որո՞նք են սրտամկանի ինֆարկտի նախանշանները։

– Հիմնականում կրծքավանդակում սեղմող, ուժեղ ցավն է, որը կարող է ճառագայթել դեպի ծնոտ, ձեռք։ Ցավը կարող է ուղեկցվել շնչարգելությամբ, առատ քրտնարտադրությամբ։

– «Վատ» խոլեստերինը երբ բարձր է, բուժման հիմնական եղանակը դեղորայքայի՞ն է։

– Այո։ Դեղորայքը պարտադիր է արդեն աթերոսկլերոզ ախտորոշված բուժառուների մոտ։ Դեղորայքը ոչ միայն իջեցնում է խոլեստերինի մակարդակը, այլև ունի պատն ամրացնող հատկություն։ Եվ պարտադիր է շարունակական ընդունելը, անգամ, եթե խոլեստերինը կարգավորել ենք, որ հետագայում անոթների խոցոտում չունենանք։

– Դեղորայքը վնասո՞ւմ է լյարդը կամ այլ օրգաններին։

– Այո, դեղորայքն ունի լյարդի վրա տոքսիկ ազդեցություն։ Քանի որ խոլեստերինի փոխանակությունը լյարդում է կատարվում, այս դեղորայքը կարծես ծանրաբեռնում է լյարդի ֆունկցիան։ Իսկ այն բուժառուների մոտ է ավելի ռիսկային, ովքեր ունեն լյարդի առանձին հիվանդություններ՝ հեպատիտներ, կամ չարաշահում են ալկոհոլը և այդ պարագայում ոչ թե սահմանափակում ենք, չենք նշանակում դեղորայք, այլ հետևում ենք լյարդի ֆունկցիային։ Հակախոլեստերինային բուժումը չշարունակելու դեպքում սիրտ-անոթային հիվանդությունների, ինֆարկտի առաջացման ռիսկն ավելի բարձր է, քան լյարդի դիսֆունկցիայից առաջացող բարդությունները։